21.01.2010
la rouloto
La rouloto
Lou vièi gitan m’avié proumès………
Cercave à m’escavarta, meme à m’enfugi d’aquelo vido d’infèr e de bourroulo que menan. Garço de vido, dins lou brut di mecanico, l’èime sèmpre pivela sus la frejo matèri. Gès de minuto pèr lou raive qu’aubouro l’esperit devers l’idéau. Urousamen qu’ai fa entre-tèms l’escourregudo au roumavage di Santo-de-la-Mar……
Sian la vèio de la grand’fèsto. Au mitan di veituro dóu camp, un cièucle de musicaire gitan, acampa à l’entour d’un grand brasas que flamejo, fan mounta devers l‘estelan lou cant enmascaire de si guitaro e vióuloun.
En plen mitan, ras dóu fiò, uno bello e bruno fiho marco la cadènci de si petoun lest. Si lòngui cambo tènon la mesuro au repetun de si det; sis anco redouno, oundejon souto sa taio fino; soun jougne peiandrous, laisso vèire si sèn nus que s’enarcon; si bèu bras grassoun, suplicon li Dièu, pendènt que sis iue, souto si parpello beissado, an la vesioun d’un mounde de misterio, couneigu rèn que de la chourmo que l’enroudo en s’engalinant.
Me pivelo, e ma pauro tèsto es trevirado. Es alor que lou vièi ( lou couneissiéu ) que m’alucavo despiéi un moumen, se saro de iéu pèr fin de me parla. Es alor que me fai coumprene aquelo vido galimando que noun poudrai mena qu’en pensado, dins mi ràri destourbe.
Sa rouloto , a tant e tant cracina dins li carrau founsu di camin, quouro éu toursissié li vege, parié n’en pòu pu. S’es arrestado au fin fons de la plano ; ras de la
grando mar. Avié cresènço de mouri de soun vieiounge dins aqueste rode benesi, soustado pèr l’oumbro de la grand’Glèiso que la sounavo chasqu’an e la fasié ansin tourna reveni à la memo pountannado pèr li Santo. Estre dins l’age e agudre passeja forço generacioun, la perdounavo pas.
Alor que me disié tout eiço , ; sounjave…Tout d’uno, uno paraulo d’èu me fai prene pèd.
« T’ai proumès pichot. Quouro sarai pu, saras l’eiritié de ma rouloto ». la menaras pèr soun darrié viage, se n’a enca la forço…
Pèr acò, l’adraiaras plan-planet, coume uno bono vièio qu’es trantaianto, vers ta garrigo proche de toun maset. Aquí poudra tambèn dourmi à la sousto de la pinèdo. Te n’en countara de causo dins soun pantai. T’aprendra è couneisse nosto vido, car alor mi fraire auran pas vergougno de veni à toun rescontre, s’apara entre si post courcoussounado. Poudras revassa ti lòngui niue d’ivèr, tout de long espandi sus ta paiasso,.
Saras bresa pèr lou rounfle rau e fèr dóu mistrau ; tant proche que sèmblo te baia la bressado. Chasque vèspre tournaras segui uno auro vido. Vido libro ! d’evasioun dins aquèu paîs de fatorgo, senso counfigno, ounte gès s’aclaton jamai souto li lèi estampado dis ome, mai ounte l’on se plego i lèi de l’ounour.
Sara, n’en sièu segur, toun pu bèu eiritage!...
Lou vièi Gitan m’avié proumés…
Ansi m’a despestela la porto d’aquèu ideau que nous manco e que n’ère asseda.
Eiritage d’ideau !
O, es bèn acò. Vau mai que tóuti li drudige de l’univers. Me vuejara la pas e lou siau qu’avèn besoun au mitan dóu rabaladis de aro, dins aquete mounde de nescige e de foulige.
Jan dis Engano
( Armana prouvençau 1968)
18:30 Publié dans culture provençale | Lien permanent | Commentaires (0) | Trackbacks (0) | Envoyer cette note
lou bouiabaisso
Se soun reputa dins lou mounde entié li bouiabaisso que se fan sus li bord dóu gòu de Marsiho, acò s’aprend, coume cadun saup, i vertadiéri pradarié marino que n’en tapisson li founs.
Verdejant au printèms, se passisson au casca di fueio, moufo jauno que la mar depauso sus lou ribeirès prouvençau. Es aquelo erbo sabourouso que vènon paisse li pèis dóu bouiabaisso, que soun melange sèns parié au mounde fai l’incountournable qualità de noste mèisse prouvençau.
Pèr faire un bon bouiabaisso fau de pèis de roco, de rascasso que sa morco fai tant bono sausso, subretout la de la tèsto que li groumand sucejon tant voulountié ; de galineto, de serran que sa car es tant blanco e tant sabourouso ; de fielas, serp de mar que sa car es tambèn mai-que-mai goustouso, sènso oublida li vivo, lou pèis Sant Pèire, canta pèr Mistral dins Calendau, e lou pagèu ( e lou pagèu fai bono sausso, dis Mistral), lou boudroi qu’es gras e que fau escuma, e tambèn li langousto que d’ùni ié reprochon sa « sabour tiranico », li merlan, lou rouget e lou loup.
Fauro-bandi d’un bouiabaisso requist li pèis blu: l’auriòu, lou muge, li sardino qu’an d’esperèli trop de goust e que nouirien au melange. Mai rèn empacho de lis alesti en bouiabaisso soulet . Pèr acò farès reveni dins de bon òli ( qu’acò i’enlevara lou goust dóu gras) un pau de cèbo, bèn d’aiet, un pau de juvert, uno poumo d’amour, de tartifle chapla à gros moucèu se vosto pèis demando un pau mai de couiesoun, en roundello se dèu couire
plus vite. Apoundès pièi lou pèis , vueja coume se dèu en aguènt siuen de pausa li mai gros dessouto e li plus pichot dessus. Fenoun, lausié, pèu d’arange, acò’s afaire de goust. Curbès d’aigo caudo e fasès tant bon fiò que poudès.
Dins un quart d’ouro es cue.
Atrouvarés cènt receto pèr faire lou bouiabaisso de peissoun de roco. N’entrouvarès gaire d’autenticamen poupulàri. En generau vous dison de faire reveni de cèbo, n’i’a que dison de pòrri, e de curbi emé d’aigo bouiènto( parle pas d’aquéli que vous ensignon de ié metre de vin blanc vo d’aigo-ardènt).
Au Martegue, mounte lou pèis es incoumparable, s’acountènton de lou faire marina dins de bon òli emé ço que fau : cèbo chaplado, aiet, poumo d’amour, juvert, sau, pebre, safran, senso parla dis assabourun : fenoun, lausié, pèu d’arange, au goust de cadun.
Quand tout acò’s bèn mescla, vuejon tout dins l’oulo emé d’aigo frejo que tout trempe. Fau que lou fiò siegue bèn ardènt, qu’acò’s la coundicioun pèr que l’òli se dessepare pas dóu bouioun. Aquèu bouioun dèu estre proun espès. Se n’en trempo de lesco de pan que soun ni roustido ni fregido coumo de recèto ensignon.
Dins lou Var, servon lou bouiabaisso dins d’einorme platas de suve. Mai ço que s’oublido en liò, es, quand se manjo lou bouiabaisso, de destapa ùni boutiho d’aquèu famous vin blanc de Cassis-Bodin que fau bèure bèn fres.
Tounin Virolastre
Armana prouvençau de 1947
18:29 Publié dans Cuisine/Gastronomie | Lien permanent | Commentaires (0) | Trackbacks (0) | Envoyer cette note
avoir et être
Loin des vieux livres de grammaire,
Écoutez comment un beau soir,
Ma mère m'enseigna les mystères
Du verbe être et du verbe avoir.
Parmi mes meilleurs auxiliaires,
Il est deux verbes originaux.
Avoir et Être étaient deux frères
Que j'ai connus dès le berceau.
Bien qu'opposés de caractère,
On pouvait les croire jumeaux,
Tant leur histoire est singulière.
Mais ces deux frères étaient rivaux.
Ce qu'Avoir aurait voulu être
Être voulait toujours l'avoir.
À ne vouloir ni dieu ni maître,
Le verbe Être s'est fait avoir.
Son frère Avoir était en banque
Et faisait un grand numéro,
Alors qu'Être, toujours en manque
Souffrait beaucoup dans son ego.
Pendant qu'Être apprenait à lire
Et faisait ses humanités,
De son côté sans rien lui dire
Avoir apprenait à compter.
Et il amassait des fortunes
En avoirs, en liquidités,
Pendant qu'Être, un peu dans la lune
S'était laissé déposséder.
Avoir était ostentatoire
Lorsqu'il se montrait généreux,
Être en revanche, et c'est notoire,
Est bien souvent présomptueux.
Avoir voyage en classe Affaires.
Il met tous ses titres à l'abri.
Alors qu'Être est plus débonnaire,
Il ne gardera rien pour lui.
Sa richesse est tout intérieure,
Ce sont les choses de l'esprit..
Le verbe Être est tout en pudeur
Et sa noblesse est à ce prix.
Un jour à force de chimères
Pour parvenir à un accord,
Entre verbes ça peut se faire,
Ils conjuguèrent leurs efforts.
Et pour ne pas perdre la face
Au milieu des mots rassemblés,
Ils se sont répartis les tâches
Pour enfin se réconcilier.
Le verbe Avoir a besoin d'Être
Parce qu'être, c'est exister.
Le verbe Être a besoin d'avoirs
Pour enrichir ses bons côtés.
Et de palabres interminables
En arguties alambiquées,
Nos deux frères inséparables
Ont pu être et avoir été.
18:28 Publié dans poesies en Français | Lien permanent | Commentaires (0) | Trackbacks (0) | Envoyer cette note
09.01.2010
s'aco èro verai
Un bèu matin, entre se leva, me siéu trouva dins un envirounamen sourdide, foro de l’oustau ges d’aubre, d’oustau en rouino, ère soulet, lou sòu èro grasiha e fendescla pèr endret ounte sourtié de fum.
Lou cèu èro poussous, de nivoulas de tóuti li coulour èron escouba pèr un ventourias que rugissié.
A coustat de iéu, la desoulacioun. Pantaiave ?? Ere esviha ?? anès lou saupre !!!
M’assetère pèr reprene mis esperit e en recampant mis idéio me revenguè en memòri que desempiéi quauqui tèms lou mounde èro destimbourla, li gouvèr de quasimen tóuti li païs avien fa uno moundialisacioun freneti dins la souleto toco de crèisse soun proufié.
Restavo quauquis industriau que detenien la toutalità di ressourço, de l’energio e tamben di vièure e subretout de l’aigo, devengudo raro.
Li ribièro e li fiume èron agouta. L’aigo tirado de la founsour de la terro se vendié au pres de l’or.
Li culturo bioulougico avien despareigudo e li culturo transgenico èron à la souleto dispousicioun d’industriau aloubati.
Lou soulèu dardavo de raioun de fiò, la coucho d’ouzono avié dispareigudo e lis aubre, li planto èron grasihado à despart di plantacioun proche dis oustau dis industriau e di pouliti entoura de muraio e apara pèr uno moulounado de milician.
Maugrat lou coumbat dis ecoulougisto la planeto èro devengudo un desert.
Coume aquèu chaple èro arriva ?
Dempiéi l’ourigine de l’ome lis envencioun an countribua à soun ben estre, lou fiò, la rode, l’escrituro, tout acò avié gaire d’influenci sus l’envirounamen.
Pièi venguè au siècle XVI ° lou moutur, de prim’abord à vapour e après à esplousioun. Aquelo envencioun fuguè uno evoulucioun.
Lou prougrès venguè enfin au servici de l’uman : autoumoubile, tratour, machino de touto meno pèr la menagèro, lavo linge, lavo terraio. Piéi l’utilisacioun de l’engrais, di pesticido. Aquèu prougrès libéravo l’ome dins tóuti li mestié : agriculturo o endistriau , e la femo dins li presfa doumestico.
Qunte bonur!!
Acò anavo ben quouro la poupulacioun èro de 470 milioun sus la terro en l’an 1650. Passè à tres miliard en l’an 1960. aro en Janvié 2010 sian 6.833.949.459 .
Aquèu accreissamen de poupulacioun que devié multiplia lou bèn estre faguè 6 miliard de counsumaire e la resulto : poulucioun de l’èr, de l’aigo, abenage di ressourço naturalo, bourdiho à n’en saupre dequé faire, laisso atoumico, plastico que se desgaion pas etc…
Quauqui saberu e ecoulougi an assaja de counvincre li gouvèr d’arresta aquelo poulucioun, basto, èro trop tardié, lou mouvamen èro en marcho.
Anas demanda aro i gènt d’ana à ped quouro prenon de camiounnas pèr adure si pichot à l’escolo que s’atroubo à dous cent mestre de sis oustau.
D’ana travaia emé li trasport en coumun
De travaia li vigno emé un chivau, e de faire li manouièro à la picolo!
Li pouliti que demandaran acò saren pas preste de li vèire elegi.
Tout d’un cop ausisse lou resviho matin que roundino, saute dòu lié, derbe la finestro e vèse lis aubre lis aucèu lou soulèu , de segur aviéu fa un pantai bélèu premonitòri.
Prenèn councienci de la situacioun desenant assajarai de respeta un pau mai la naturo.
Daniè Fauvelet
18:30 Publié dans Politique | Lien permanent | Commentaires (0) | Trackbacks (0) | Envoyer cette note
l'einat e lou cadet
L’einat e lou cadet
L’Einat avié set an, quand un poulit matin,
Venguè lou cago-nis, bourroula soun jardin..
Mai dins la jalousié, en liogo de lou traire,
Bèn lèu, lou pichounet counquistè soun grand fraire.
Pantaiavo lou jour, n’en dourmié plus la niue
E tre qu’èro soulet ; lou vesié, se sis iue !
Sènso l’aguè brassa, partié pas pèr l’escolo
Meme liuen de l’oustau, n’en perdié la boussolo !
Lou vesié dins soun brès, desparti si riseto,
S’assaja d’aganta li raioun dóu soulèu
De si pichoto man, careissa li mlong pèu
Que toumbavon, sauret, dóu front de sa meireto.
Pamèns, avien creissu. En sourtènt dóu coulège,
Pèr tourna à l’oustau, i’avié pas meiour mège
Que l’einat prouteitour, sourtent soun moucadou
Pèr gàri toui li mau.. E sus lou trepadou,
Quouro, d’escambarloun, arrapa à l’esquino,
Falié vèire l’enfant, s’estrassa la faquino !
Lou pichoutet, ravi ; lou grand bèn mai qu’urous
Quand la maire, en si bras li tenié tóuti dous !
Que s’anesson bagna à la plajo vesino,
Vo trouba de pignen, barrula la coulino,
Eron toujour ensèn, e, lou sèr, dins lou lié,
Pèr faire li couioun, èron pas li darrié.
Enfin venguè lou tèms, ounte damo naturo
Soun champ bèn alesti, cade flour amaduro,
Debano ansin, lou tèms pèr la plus bello qu’ei,
Laissent lou pichounet, éu, seguiguè… la lèi..
Ai ! pauro pichounet, despoudera, pecaire
Encountro à-n-aquèu mau qu’avié lou calignaire,
Pèr jougne sis amour, roumpu, esplumassa
Travès dóu galinié, lou gau aurié passa !
E l’autre… malurous…qu’avié pas l’abitudo
S’afougavo, jalous, ai las, peno perdudo,
E, fauguè forço tèms pèr qu’enfin, desliéura,
Reprenguèsse, madur, l’einat dintre si bras ¡
Aro, soun marida, an travaia coutriò
Tambèn, soun devengu de paire de famiho
E nautre, si parènt, que lis avèn lipa,
Ajudan li felèn, que fan si proumié pas.
Atierant de sourdat, e bressant la ninèio..
La mouié, cade jour jougo’mé la ninèio
E, iéu, que me fau vièi, quouro siéu alassa
Perpense bèn souvènt, i jour, tant lèu passa.
Regis Pantel
18:29 Publié dans poesie en provençal | Lien permanent | Commentaires (0) | Trackbacks (0) | Envoyer cette note





